شبکه بهداشت و درمان فردیس

 

بیماری‌های سیستمیک و ناباروری

مقدمه:

باروری ممکن است تحت تاثیر علل هورمونی،   انجام جراحی،   عوامل محیطی و حتی شیوه زندگی قرار گیرد. از جمله عواملی که ممکن است شانس ناباروری را در بین زنان و مردان افزایش دهند، ابتلا یک یا هر دوی آن‌ها به برخی بیماری‌ها است. برخی بیماری‌های مهمتر در خصوص ناباروری عبارتند از:

• اختلالات تیرویید
• دیابت
• سرطان و درمان‌ آن (رادیوتراپی و شیمی‌ درمانی)
• لوپوس
• فشارخون
• عفونت‌های ادراری تناسلی: از قبیل زگیل تناسلی (HPV)، ویروس نقص اکتسابی سیستم ایمنی (HIV) و…
• کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی: نظیر کمبود ویتامین D

اختلالات تیرویید

- پرکاری تیروئید وضعیتی است که در آن غده تیروئید هورمون اضافی تولید می‌کند، که می‌تواند باعث ناباروری در زنان و مردان شود.

در زنان پرکاری تیروئید، می‌تواند چرخه قاعدگی را مختل کند و به  قاعدگی های  نامنظم یا حتی عدم قاعدگی  منجر شود که باردار شدن را دشوار یا غیرممکن می  کند. علاوه بر این، پرکاری تیروئید می‌تواند منجر به افزایش خطر سقط جنین یا زایمان زودرس شود.

در مردان پرکاری تیروئید، می‌ تواند بر کیفیت و کمیت اسپرم تأثیر گذاشته، منجر به ناباروری گردد. مطالعات نشان می‌دهد  : مردان مبتلا به پرکاری تیروئید سطوح پایین‌ تری از تستوسترون (هورمون جنسی مردان) دارند، که می‌ تواند بر تولید اسپرم، تحرک و تعداد اسپرم تأثیر منفی بگذارد و بارداری را دشوارتر کند.

در حالی که پرکاری تیروئید با ناباروری مرتبط است، مهم است که توجه داشته باشیم که درمان و مدیریت مناسب اغلب می‌تواند نتایج باروری را بهبود بخشد. داروهایی مانند داروهای ضد تیروئید یا ید رادیواکتیو می‌توانند به عادی سازی سطح هورمون تیروئید و بهبود منظم قاعدگی در زنان کمک کنند. برای زنان مبتلا به پرکاری تیروئید که در تلاش برای باردار شدن هستند، دریافت درمان و نظارت مناسب از سوی ارائه دهنده مراقبت‌های بهداشتی برای افزایش شانس بارداری موفق و سالم بسیار مهم است. در مردان، درمان پرکاری تیروئید می‌تواند به بازیابی تولید و عملکرد طبیعی اسپرم کمک کند.

- کم کاری تیروئید وضعیتی است که  بدن قادر به تولید مقادیر کافی هورمون تیروئید نیست. مردان و زنانی که   مبتلا به کم کاری تیروئید هستند، در مقایسه با سایر افراد بیشتر در معرض ناباروری می‌باشند.

اثرات کم کاری تیروئید بر باروری فراگیر است و می‌تواند بر همه چیز از تخمک گذاری و تولید اسپرم گرفته تا موفقیت روش‌های لقاح آزمایشگاهیIVF) ) تاثیر بگذارد.

در زنان هورمون‌های تیروئید نقش مهمی در تنظیم چرخه قاعدگی و تضمین تخمک گذاری مناسب دارند. کم کاری تیروئید می‌تواند باعث تغییراتی در مخاط دهانه رحم زنان شود و رسیدن اسپرم به تخمک و لقاح آن را دشوارتر کند. این تغییرات موجب دشوارتر شدن بارداری در افراد مبتلا می‌شود. زنان مبتلا به کم‌ کاری تیروئید در مقایسه با زنان با عملکرد طبیعی تیروئید، با احتمال بیشتری شکست لانه‌ گزینی را تجربه می‌ کنند و میزان بارداری کمتری دارند.

در مردان غده تیروئید به تولید تستوسترون (هورمون جنسی مردان) و   تولید اسپرم کمک می‌کند. یکی از مشکلات کم کاری تیروئید، برهم زدن تعادل هورمون‌ها در بدن مردان است.

در نهایت، کم کاری تیروئید همچنین می‌تواند بر میزان موفقیت روش‌های درمان ناباروری مانند لقاح آزمایشگاهیIVF) )   تأثیر منفی بگذارد. بنابراین رسیدگی و کنترل سطح هورمون تیروئید ممکن است عامل مهمی در موفقیت درمان‌های ناباروری برای افراد مبتلا به کم کاری تیروئید باشد.

دیابت

شواهد بسیاری از تاثیر بین دیابت و ناباروری در مردان و زنان وجود دارد.

در زنان دیابت با ایجاد چرخه‌های قاعدگی نامنظم، اختلال در تخمک گذاری و افزایش خطر سقط جنین منجر به ناباروری می‌شود. همچنین عدم کنترل قند خون با افزایش خطر ابتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) مرتبط است که می‌تواند ناباروری را تشدید کند. . به طور کلی، تأثیر دیابت بر باروری زنان قابل توجه است و برای زنان دیابتی مهم است که در دوران بارداری نیز درمان مناسب و نظارت منظم بر سطح قند خون خود داشته باشند تا خطر دیابت بر پیامدهای نامطلوب بارداری به حداقل برسد.

در مردان دیابت با تأثیر بر کیفیت و کمیت اسپرم می‌تواند منجر به ناباروری شود. مطالعات نشان داده است که مردان دیابتی در مقایسه با مردان غیر دیابتی تعداد اسپرم کمتر و شیوع بیشتری از ناهنجاری‌های اسپرم را تجربه می‌کنند. علاوه بر این، دیابت می‌تواند باعث آسیب به اعصابی شود که نعوظ را کنترل می‌کنند و می‌تواند منجر به اختلال نعوظ شود و باروری مردان را شدیداً آسیب بزند.

با دستیابی به کنترل خوب قند خون، افراد دیابتی می‌توانند تاثیر بیماری خود را بر سلامت باروری به حداقل برسانند و شانس باروری خود را افزایش دهند.

 

سرطان و درمان آن

در مردان هنگامی که اندام تولیدمثل بر اثر سرطان‌ها مانند  سرطان پروستات، مثانه یا بیضه دچار آسیب می‌شود، تولید اسپرم  غیرطبیعی شده و فرد با  ناتوانی در باروری رو به رو می‌شود. هرگونه تغییر در عملکرد یک عضو یا تغییر در هورمونی که برای رشد اسپرم لازم است رخ دهد، عمل تولید مثل را با مشکل مواجه می‌کند.

برخی از  سرطان‌های دیگر  در مردان می‌تواند قدرت باروری را از بین ببرد یا با اختلال مواجه کند، این سرطان‌ها مانند  سرطان روده بزرگ  و غدد لنفاوی می‌تواند به عصب‌ها آسیب وارد کند و فرد با مشکل نعوظ یا انزال مواجه شود. هنگامی که اعصاب را تحت تأثیر قرار می‌دهند، ممکن است مایع منی تولید شود ولی در حالت ارگاسم از آلت تناسلی بیرون نمی‌آید. در عوض می‌تواند به  داخل مثانه  به عقب جریان پیدا کند که  انزال رتروگراد (پسگرد)   نامیده می‌شود. در انزال رتروگراد، ممکن است ناباروری ایجاد شود.

در زنان مهم‌ ترین سرطان‌ های اثر گذار بر تولیدمثل، سرطان تخمدان، رحم و دهانه رحم است، این بیماری‌ ها می‌ توانند بر تولیدمثل و کیفیت آن در زنان اختلالاتی وارد کنند. اما مهم‌ ترین عامل سرطان‌ هایی است که تخمدان را درگیر می‌ کنند؛ چراکه تخمدان عامل تخمک‌ گذاری است. متاسفانه بیشترین میزان بروز سرطان‌ های تخمدان در سنین باروری ایجاد می‌ شود و مجبور به خروج تخمدان یا مداخلات درمانی می‌ شوند که می‌ تواند منجر به تغییر در روند باروری شود.

سرطان‌ های اثرگذار بر سیستم باروری بر دو نوع مستقیم و غیر مستقیم تقسیم بندی می‌ شوند، گاهی علاوه بر درگیری اعضای تولید مثل به سرطان، اعضای مجاور دستگاه تولیدمثل در لگن و شکم مانند مثانه، کبد، مجاری صفراوی و روده نیز به سرطان مبتلا می‌ شوند که این ابتلا هم می‌ تواند به دلیل مجاورت فیزیکی با گسترش یافتن  بر دستگاه تولیدمثل اثرگذار باشد که در نهایت می‌ تواند منجر به از بین رفتن تخمک‌ ها و بروز مشکل در محل نگهداری جنین یا رحم شوند.

اثر در مان سرطان بر باروری

•   جراحی: اگر عمل جراحی تومور در نزدیکی  آلت تناسلی،   بیضه،   مثانه  یا  روده بزرگ  صورت بگیرد، ممکن است جراحی روی باروری یک مرد تأثیر منفی بگذارد.   تا زمانی که مرد بیضه سالم داشته باشد، عمل ساخت اسپرم به خوبی انجام می‌شود اما با برداشتن  بیضه قدرت باروری به خوبی صورت نمی‌پذیرد.
• پرتو درمانی: در پرتو درمانی از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود. در این درمان پرتوها به طور مستقیم به  بیضه ها  و یا  مناطقی از لگن  تابیده می‌شود. پرتو درمانی با دوز‌های بالا روی سلول‌های بنیادی تولید کننده اسپرم و تخمک اثر می‌گذارد و در نتیجه برای قدرت باروری مردان و زنان مشکل به وجود می‌آید.  
• شیمی درمانی: در  دوران بلوغ  بیضه‌ها شروع به تولید اسپرم می‌کنند و به طور معمول یک مرد در تمام عمر خود قادر به  تولید اسپرم  می باشد. با این حال،   داروهای شیمی درمانی  که در دوران کودکی فرد مبتلا به سرطان داده می‌شود می‌توانند به بیضه‌ها آسیب رسانده و بر توانایی تولید اسپرم تأثیر بگذارد. در مجموع انواع داروهای شیمی درمانی می‌تواند بر روی تولید اسپرم اثرگذار باشد. شیمی درمانی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی صورت می‌گیرد و از آنجایی که سلول‌های اسپرم به  سرعت تقسیم  می شوند،   هدف آسانی  برای داروهای شیمی درمانی هستند. ناباروری دائمی در صورتی حاصل می‌شود که تمام سلول‌های نابالغ در بیضه‌ها برای ساخت اسپرم جدید تقسیم شوند. هنگامی که  بیضه‌ها آسیب  می بینند دیگر قادر به تولید اسپرم‌های بالغ نخواهند بود. بعد از  شیمی درمانی  ممکن است تولید اسپرم کند یا به طور کلی متوقف شود. ممکن است  بازگشت اسپرم  سال‌ها طول بکشد یا بعضی اوقات  هرگز بازگشتی  وجود نداشته باشد.

 

لوپوس:

لوپوس یک بیماری ایمنی است که سیستم ایمنی بدن به طور نادرست به بافت‌های سالم بدن حمله می‌کند. این بیماری می‌تواند تأثیرات جدی بر روی سیستم تناسلی داشته باشد و باعث ناباروری در زنان و مردان شود.

در زنان، لوپوس می‌تواند عوامل متعددی را که باعث ناباروری می‌شوند، شامل تخریب بافت‌های تخمدان، تغییرات در ساختار رحم و لوله‌های فالوپی، تغییرات در هورمون‌ها ایجاد کند. همچنین، در صورت وجود لوپوس در زنان باردار، خطر سقط و زایمان زودرس نیز بالا می‌رود.

در مردان، لوپوس می‌تواند باعث اختلال در تولید اسپرم شده و منجر به ناباروری گردد.

به طور کلی، در صورتی که لوپوس در زنان و مردان تشخیص داده شود و علائم ناباروری وجود داشته باشد، باید به یک متخصص ناباروری مراجعه کرد تا علت اصلی ناباروری تشخیص داده شود و درمان مناسبی صورت گیرد. همچنین، مراقبت‌های پزشکی منظم و کنترل بیماری لوپوس نیز می‌تواند به کاهش خطر ناباروری کمک کند.

فشارخون:

زنان و مردانی که فشارخون بالا دارند ممکن است با مشکلات ناباروری روبرو شوند. این ارتباط می‌تواند به دلیل تأثیرات منفی فشار خون بر سیستم عروقی و عملکرد ارگان‌های تناسلی باشد.

فشارخون بالا می‌تواند منجر به تغییرات در عروق کوچک و بزرگ شده و باعث کاهش جریان خون به ارگان‌های تناسلی شود. این مسئله می‌تواند منجر به کاهش تولید اسپرم در مردان و تخریب بافت‌های تخمدان در زنان شود. همچنین، فشارخون بالا می‌تواند باعث کاهش جریان خون به رحم و لوله‌های فالوپی شود که می‌تواند به مشکلات ناباروری در زنان منجر شود.

علاوه بر این، بالا بودن فشارخون می‌تواند باعث اختلال در تنظیم هورمون‌های مربوط به تولید تخمک و اسپرم شود. هورمون‌هاییمانند استروژن (هورمون زنانه) و تستوسترون (هورمون مردانه)   که برای عملکرد صحیح تناسلی ضروری هستند، ممکن است در افراد با فشارخون بالا تغییر کنند و باعث مشکلات ناباروری شوند.

به طور کلی، کاهش فشارخون به طریق مناسب و کنترل فشارخون برای افرادی که مشکلات ناباروری دارند، می‌تواند افزایش احتمال باروری را به همراه داشته باشد. بنابراین، افرادی که با مشکلات ناباروری روبرو هستند باید با پزشک خود در مورد کنترل فشارخون و راه‌های بهبود باروری خود صحبت کنند.

 

عفونت‌های ادراری و تناسلی

در زنان و مردان این عفونتها منجر به ناباروری می‌شود. باکتری‌ها در مردان با اثر بر مجاری ادراری و پروستات ممکن است بر تعداد، تحرک و شکل اسپرم‌ها اثر گذاشته و یا باعث به هم چسبیدن (آگلوتیناسیون) آنها شود. عفونت‌های ادراری تناسلی علت بروز ۱۵ درصد ناباروری‌های مردان است.

خانم‌ ها بیش از مردان در معرض ابتلا به عفونت هستند. هر چند عفونت باعث ناباروری می‌ شود اما با پیشگیری از ابتلا به آن می‌ توان تا حدود زیادی از بروز این مشکل پیشگیری کرد. به‌ همین دلیل در این بخش به تأثیر عفونت دستگاه تناسلی بر باروری مردان و زنان و میکرو ارگانیسم‌ های شایعی که باعث بروز عفونت می‌ شوند، اشاره شده تا با افزایش آگاهی از میزان ابتلا به آن و عوارض بعدی‌ اش کاسته شود:

• ابتلا به سوزاک در زنان با عوارض زیادی همراه است. این میکروب باعث عفونت مجرای ادرار می‌ شود که اگر درمان نشود، عفونت به سایر نقاط دستگاه تناسلی سرایت خواهد کرد. معمولاً در خانم‌ ها این بیماری با علایم کمتری نمایان می‌ شود و همزمان با عفونت مجرای ادرار، دهانه رحم نیز دچار عفونت می‌ شود ولی در مردان سوزش و ترشح چرکی از مجرای ادرار را در پی دارد. در ۲۰-۱۰ درصد خانم‌ هایی که مبتلا به سوزاک هستند، عفونت به طرف داخل رحم، لوله‌ های رحمی و لگن گسترش پیدا می‌ کند و باعث عفونت مناطق فوق و چسبندگی لگنی می‌ شود. گاهی شدت عفونت آنقدر شدید است که باعث تشکیل آبسه می‌ شود. چسبندگی رحم، انسداد لوله‌ های رحمی و عفونت لگنی از علل ناباروری به‌ دلیل ابتلا به سوزاک در زنان هستند.
•   مایکوپلاسماها در دستگاه تناسلی و منی مردان به وفور یافت می‌ شود و نقش مؤثری در بروز عفونت‌ های غیرسوزاکی در مجرای ادراری مردان دارد. علاوه بر این، باعث افزایش تولید مواد اکسیدان می‌ شود که افزایش آن در مایع منی در درازمدت به کیفیت و کمیت اسپرم آسیب می‌ زند. در واقع از مهم‌ ترین علل بروز ناباروری در مردان، ازدیاد مواد اکسیدانی در مایع منی است.
• ابتلا به عفونت‌ های کلامیدیایی در هر دو جنس می‌ تواند باعث ناباروری شود، اگرچه تإثیر آن در خانم‌ ها بیش از مردان است. کلامیدیا، شایع‌ ترین عامل بروز عفونت غیرسوزاکی در مجرای ادرار مردان است که می‌ تواند باعث عفونت اپیدیدیم و بیضه شود. به دنبال بروز این مشکل و عفونت لگنی ناباروری ایجاد می‌ شود. عفونت با کلامیدیا باعث تولید آنتی‌ بادی ضداسپرم در بدن می‌ شود که بیشتر به قدرت باروری آسیب می‌ زند. از آنجا که این عفونت در مردان بدون علامت است میکروب به‌ راحتی به خانم‌ ها منتقل می‌ شود. یکی از علل مهم انسداد لوله‌ های رحمی و بارداری خارج رحمی در زنان، عفونت کلامیدیایی است که در خانم‌ های جوان شایع است و با آسیب رساندن به قدرت باروری، از عوامل مهم ناباروری به‌ شمار می‌ رود.
• ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) شایع‌ترین نوع عفونت مقاربتی در مردان و زنان سنین باروری استDNA. این ویروس  می‌تواند بافت پوششی سطح پوستی و مخاطی را آلوده کند و اغلب منجر به ایجاد ضایعات خوش خیم (زگیل یا پاپیلوم) و بدخیمی‌ هایی مانند سرطان دهانه رحم و تا حدی دیگر بدخیمی‌ها از جمله فرج، واژن، مقعد، حلق و دهان و سرطان آلت تناسلی می‌شود.   اکثر عفونت های HPV تحت بالینی هستند و تعداد کمی از آنها علائم خفیف تا متوسط ​​را دارند. مطالعات اخیر نقش احتمالی HPV را در ناباروری مردان نشان می‌ دهد شیوع عفونت HPV در مردان نابارور  بیشتر از مردان بارور است. شواهد زیادی در مورد ارتباط احتمالی بین عفونت اسپرم HPV و ناباروری مردان وجود دارد، که نشان می‌دهد عفونت HPV با کاهش تحرک اسپرم، افزایش تکه تکه شدن DNA اسپرم مرتبط است علاوه بر این، سطوح بالاتری از آنتی بادی‌های ضد اسپرم در مردان آلوده به HPV شناسایی می‌شود.   گزارش شده است که عفونت با HPV بر لقاح تخمک و رشد جنین  تأثیر می‌گذارد و در نهایت بر لانه گزینی جنین در اندومتر تأثیر منفی دارد. علاوه بر این، عفونت HPV در زنان معمولاً با ناباروری فاکتور لوله‌ ای از طریق تحریک پاسخ ایمنی یا تولید سطوح بالای فاکتورهای پیش التهابی همراه است.
• ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) که غالباً  مردان و زنان سنین باروری را آلوده می‌کند، می‌تواند دوره‌ های قاعدگی بسیار  کوتاه یا چرخه‌ های قاعدگی طولانی که با ناباروری همراه است را به دنبال داشته باشد. این زنان ممکن است در معرض خطر ناباروری ‌ ناشی از آسیب لوله‌ های رحمی نیز باشند.   مطالعات نشان داده است پیشرفت بیماری منجر به کاهش چشمگیر میزان بارداری و تولد زنده شده بود.
• اوریون توسط یک ویروس که از راه تنفس منتقل می‌شود و به عنوان عامل ایجاد کننده تورم شدید گره‌های لنفاوی به خصوص در زیر فک، شناخته شده است. مردان مبتلا به اوریون، پس از بلوغ از بیضه‌های متورم و درد رنج می‌برند. اگر بیضه دچار عفونت شدید شود ممکن است به دنبال عفونت، تحلیل رفته و کارکرد خود را از دست بدهد. یکی از علل شایع عفونت بیضه ها، بیماری اوریون است. اگر پسر بچه‌ایدچار اوریون شود در یک سوم موارد یکی از بیضه‌ها نیز دچار عفونت اوریونی خواهد شد که متاسفانه حاصل آن از بین رفتن بیضه مبتلا می‌باشد. اگر گرفتاری بیضه‌ها دو طرفه باشد، برای همیشه ناباروری ایجاد می‌شود.

 

کمبود ویتامین D در ناباروری:

ویتامین D، یک ویتامین محلول در چربی است و   یکی از ویتامینهای حیاتی برای بقای انسان است. وجود مقادیر کافی این ویتامین در گردش خون جهت حفظ سلامت استخوان‌ ‌ ها و  بهبود عملکرد سیستم ایمنی ضروری است. ویتامین D در جذب کلسیم، تعادل کلسیم و فسفر و نیز تنظیم تراکم استخوان و رشد و تکامل طبیعی دندان‌ها نقش دارد. علاوه بر آن، وجود این ویتامین برای عملکرد مناسب سیستم تولید مثل زنان و مردان حیاتی است. به بیان دیگر، کمبود ویتامین   Dباعث کاهش قدرت باروری زنان می‎ شود. کمبود ویتامین D در افراد باردار نیز میتواند باعث ایجاد   مشکلاتی  مانند افزایش فشار خون بارداری،   دیابت بارداری،   زایمان زودرس و نیز وزن کم جنین شود.

کمبود ویتامین D در اروپا و خاورمیانه رایج است. بعضی از افراد، مانند افراد دارای اضافه وزن، افرادی با مشکلات گوارش، و افرادی که پوست تیره دارند بیشتر در معرض کمبود ویتامین D قرار دارند.

سعی کنید مواد غذایی که منبع ویتامین D هستند را به رژیم غذایی خود اضافه کنید. ویتامین D در تخم مرغ، شیر، جگر گاو، روغن کبد ماهی، میگو، ماهی آزاد و ماهی قزل آلا، مارگارین غنی شده با ویتامین D و شیر سویا غنی شده با ویتامین D وجود دارد.

بسیاری از افراد از طریق مواجهه با نور خورشید و خوردن مواد غذایی حاوی ویتامین D   نیاز بدنشان را تأمین می‌ کنند؛ اما باتوجه به اینکه کمبود ویتامین D در کشور ما بسیار شایع است، توصیه‌هاییبرای مصرف این ویتامین شده است، به این صورت که افراد بالای ۱۲ سال باید ماهانه یک مکمل ۵۰ هزار واحدی مصرف کنند. برای سنین ۲ تا ۱۲ سال مصرف مکمل ۵۰ هزار واحدی به صورت هر دو ماه یکبار توصیه می‌ شود و برای کودکان زیر دو سال هم قطره آ + د مصرف می‌ شود.

 

نکات مهم در باره چگونگی مصرف و عوارض احتمالی ناشی از مصرف بیش از اندازه

• برای جذب بهتر، مکمل ویتامین D با وعده‎ های اصلی غذا (صبحانه، ناهار یا شام) مصرف شود.
• دوز توصیه شده فوق، در کلیه افراد بدون عارضه می‌باشد. در صورت بروز علائم مسمومیت شامل یبوست، ضعف، خستگی، خواب آلودگی، سردرد، کاهش اشتها، پرنوشی، خشکی دهان، طعم آهن در دهان، تهوع و استفراغ از ادامه مصرف خودداری کرده و به مرکز بهداشتی درمانی شهری/ خانه بهداشت مراجعه نمایید.
• حداکثر میزان مجاز مصرف ویتامین D   برای افراد ۹ سال به بالا و مادران باردار، ۱۰۰۰ واحد بین المللی در روز می‌باشد. مصرف  مقادیر بالاتر ویتامین D بدون تجویز پزشک جایز نیست؛ چراکه افزایش سطح آن در خون برای بدن سمی بوده و باعث افزایش جذب کلسیم و سنگ کلیه و حملات قلبی میگردد. در صورت مصرف نادرست و بیش از حد مجاز به صورت اتفاقی یا بروز عوارضی مانند یبوست، ضعف، خستگی، خواب آلودگی، سردرد، کاهش اشتها، پرنوشی، خشکی دهان، طعم آهن در دهان، تهوع و استفراغ   مراجعه به پزشک ضرورت دارد.  
• افرادی که با تشخیص پزشک دچار کمبود شدید ویتامین D می باشند، فقط توسط پزشک به مدت ۸ هفته و هر هفته یک عدد مکمل ۵۰ هزارواحدی ویتامین D تجویز می‌شود. پس از رفع کمبود، مکمل یاری ماهانه ۵۰ هزارواحدی ویتامین D برای پیشگیری از کمبود توصیه میشود.

 

 

تهیه کننده: لیلا صادقیان

کارشناس برنامه جوانی جمعیت و سلامت باروری شبکه بهداشت و درمان شهرستان فردیس