شبکه بهداشت و درمان فردیس

هفته جهانی آگاهی از مقاومت میکروبی-27 آبان لغایت3 آذر 1404

 

آموزش مقاومت میکروبی به زبان ساده

• منظور از داروهای ضد میکروبی چیست؟

میکروب ها انواع مختلفی دارند که شامل باکتری ها، ویروس ها، قارچها و تک یاخته ها میشوند. به همین ترتیب داروهایی که بر ضد میکروب ها بکار میروند نیز انواع مختلفی دارند که شامل آنتی بیوتیک ها، داروهای ضدویروس، ضد قارچ و ضد انگل میگردند.آنتی بیوتیک ها تنها بر روی باکتری ها تاثیر میگذارند و اثری بر روی ویروسها یا سایر انواع میکروب ندارند. علاوه بر آن خود باکتریها نیز شامل انواع بسیار گوناگونی میباشند و هر آنتی بیوتیکی بر روی هر باکتری موثر نیست. این موضوع در مورد ویروسها، قارچها و تک یاخته ها هم صدق میکند. تشخیص اینکه چه میکروبی در بدن ایجاد بیماری بیماری کرده و چه داروی ضدمیکروبی برای آن مناسب است باید توسط پزشک صورت بگیرد و افراد غیر پزشک در این زمینه صاحب نظر نیستند.

• مقاومت میکروبی یعنی چه؟

مقاومت میکروبی به این معنی است که دارویی که قبلا بر روی یک میکروب موثر بوده، حالا تاثیر خود را از دست داده است. در واقع تغییراتی در بدن میکروب رخ داده، که به دارو اجازه تاثیر نمیدهد. به بیان دیگر، میکروب به این دارو مقاوم شده. وقتی یک میکروب به یک دارو مقاوم شود، دیگر آن دارو نمیتواند بیماری حاصل از آن میکروب را درمان کند.

• چگونه میکروب ها مقاوم میشوند؟

میکروب ها گاهی بصورت ذاتی به یک آنتی بیوتیک مقاوم هستند ولی در برخی شرایط میکروب به دارویی که قبلا به آن حساس بوده، مقاوم میشود. گاهی ژن های مقاومت از طریق محیط به یک میکروب منتقل میشود. در بیشتر موارد، مقاومت به این صورت ایجاد میشود که در زمان تکثیر، تغییرات ژنتیکی در میکروب رخ میدهد که باعث میشود نسبت به یک دارو یا گروه دارویی خاص مقاوم شود. وقتی یک داروی ضد میکروب مثل آنتی بیوتیک بصورت افراطی در محیط میکروبها وجود داشته باشند، میکروبهای غیر مقاوم از بین میروند ولی میکروبهای مقاوم فرصت رشد و تکثیر پیدا میکنند و از این به بعد این میکروب مقاوم در بدن و محیط جایگزین میشود. میکروب ها در بین بدن انسان، حیوانات و محیط در گردش هستند. بروز مقاومت در یکی از اینها میتواند به افزایش مقاومت در کل این چرخه بیانجامد.

• افزایش مقاومت میکروبی چه عواقبی را به همراه دارد؟

زمانی که میکروب ها به داروها مقاوم میشوند، درمان عفونت ها سخت تر شده و باید از داروهای گرانتر استفاده کرد که بعضی از آنها عوارض بیشتری دارند. برخی از عفونتهای مقاوم میتوانند حتی تهدیدی برای زندگی افراد باشند. علاوه بر آن عفونت های مقام نیاز بیشتری به بستری داشته، سایر هزینه های درمان را نیز بالاتر میبرند. در صنایع دامپروری و تولید محصولات غذایی با منشا حیوانی، بروز مقاومت میکروبی منجر به صدمات اقتصادی بسیار شدید خواهد شد. از این رو عواقب مقاومت میکروبی در یک جامعه را محدود به سلامت نمیدانند بلکه حتی روی سطح درآمد کشور و شیوع فقر تاثیر خواهد گذاشت.ظهور و گسترش عوامل بیماری زای مقاوم به درمان توانایی ما را برای درمان عفونت های رایج و شایع مورد تهدید قرار میدهد. بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت پدیده مقاومت میکروبی یکی از 10 چالش اصلی سلامت محسوب میشود. هزینه مقاومت میکروبی بر اقتصاد چشمگیر است. این موضوع علاوه بر افزایش میزان مرگ و ناتوانی و طولانی تر شدن دوره بیماری ، منجر به اقامت طولانی تر در بیمارستان، نیاز به استفاده از داروهای گران تر و مشکلات اقتصادی بیشتر برای مبتلایان میگردد. بدون داشتن داروهای ضد میکروبی موثر، بسیاری از اقدامات درمانی که با پیشرفت علم حاصل شده اند نظیر شیمی درمانی، انواع جراحی، پیوند اعضا ... با خطر جدی عفونتهای بدون درمان روبرو خواهد شد. مقاومت میکروبی میتواند بر روی تمام انسانها، در هر سن، جنس، نژاد و ملیت تاثیر بگذارد. گسترش سریع میکروب های مقاوم در جهان بویژه انواع مقاوم به چند دارو، عملا امکان درمان را از ما گرفته و جان مبتلایان را تهدید میکند. از سوی دیگر کشف داروهای ضد میکروبی جدید به حداقل 10 سال زمان و یک میلیارد دلار هزینه نیاز دارد و امکان جایگزین کردن درمان به راحتی وجود ندارد.

 

• آیا آنتی بیوتیک ها عارضه جانبی دارند؟

مصرف هر دارویی میتواند با عوارض جانبی همراه باشد و آنتی بیوتیک ها از این قاعده مستثنی نیستند. عوارض جانبی شایع آنتی‌بیوتیک ها می توانند شامل حساسیت، دانه های قرمز بر روی پوست ، سرگیجه ، تهوع ، اسهال و عفونت های قارچی باشد. علاوه بر آن آنتی‌بیوتیک میتواند همزمان باکتریهای مفید بدن را نیز از بین ببرد و باعث مشکلات دیگری مانند اختلالات گوارشی و کمبود برخی از ویتامین ها شود. در صورتیکه پس از مصرف آنتی بیوتیک به اسهال شدید دچار شده اید فورا به پزشک مراجعه نمایید. این حالت میتواند ناشی از عفونت با میکروب کلستریدیوم دیفیسیل باشد که میتواند منجر به تخریب گسترده بافت روده بزرگ و مرگ گردد. اگر هر کدام از عوارض مصرف آنتی بیوتیک را تجربه نمودید به کارکنان ارائه کننده خدمات سلامت مراجعه نمایید.

 

• چرا مقاومت میکروبی سیر فزاینده ای در دنیا دارد؟

استفاده نامناسب و بیش از اندازه از داروهای ضد میکروبی در انسانها، حیوانات و گیاهان ، علت اصلی شکل گیری عفونتهای مقاوم به درمان است. تجویز پزشکی نامناسب و بی رویه داروهای ضد میکروبی ، همچنین عدم اجرای کامل دستورات پزشکی توسط بیماران نقش مهمی در بروز پدیده مقاومت میکروبی دارند. به عنوان مثال داروهای ضد میکروبی بر روی باکتریها موثرند ولی تاثیری بر روی بیماریهای ویروسی نظیر سرما خوردگی و آنفلوانزا ندارند. این در حالی است که در بسیاری از موارد ابتلای به این بیماریها، اشتباها" داروهای ضد میکروبی هم تجویز شده و یا به صورت خودسرانه و بدون تجویز و نظارت پزشک مصرف می گردند. از سوی دیگر آنتی بیوتیک ها در پرورش دام و همچنین در کشاورزی نیز به صورت بی رویه مصرف می گردند. فقدان دسترسی به آب سالم و ناکافی بودن سطح بهداشت در مزارع ، محیط های اجتماعی ، مراکز ارائه دهنده خدمات سلامت و نیز روش های پیشگیری و کنترل عفونت ناکافی، ظهور و گسترش عفونت های مقاوم به درمان را تشدید می نماید.

 

• رویکرد و اقدامات جهانی برای مقابله با پدیده مقاومت میکروبی چیست ؟

مقاومت میکروبی یکی از بزرگترین تهدیدها برای سلامت، امنیت غذایی و توسعه جهانی محسوب میگردد و مقابله با این مشکل و دستیابی به اهداف توسعه هزاره نیازمند همکاری سریع و همه جانبه بخش های مختلف می باشد. در حال حاضر همکاری سه جانبه در سطح 3 سازمان جهانی شامل سازمان بهداشت جهانی، فائو و سازمان جهانی سلامت دام ، برای تشکیل یک گروه رهبری جهانی برای مقابله با وضعیت اضطراری ناشی از مقاومت میکروبی شکل گرفته است و برنامه اقدام جهانی برای مقابله با مقاومت میکروبی در سال 2015 راه اندازی شده و گروه جدید رهبری جهانی این برنامه را به پیش خواهد برد تا این اطمینان را فراهم کند که نسلهای آینده خواهند توانست همچنان به پیشگیری و درمان بیماریهای عفونی توسط داروهای بی خطر و موثر ادامه دهند.

 

• چه عواملی باعث گسترش میکروب های مقاوم می شود:

 •  مصرف خودسرانه ی داروهای ضدمیکروبی بدون تجویز پزشک

•  مصرف دارو کمتر از میزان تجویز شده، رعایت نکردن زمان درست مصرف دارو، یا زود قطع کردن دارو قبل از پایان دوره درمان

•  رعایت نکردن راه های پیشگیری از عفونت، مثل رعایت نکردن بهداشت فردی که باعث انتقال بیماری از فردی به فرد دیگر می شود.

 

• چگونه میتوانیم از انتقال میکروبها و میکروبهای مقاوم جلوگیری کنیم؟

•  همیشه دستها را قبل از خوردن یا تهیه غذا، بعد از دستشویی، و بعد از تماس با اشیا یا سطوح آلوده، با آب و صابون بشوئید.

•  دستها را از چشم، دهان و بینی خود دور نگه دارید، چرا که میکروبها از این طریق میتوانند وارد بدن شوند .

•  هنگام سرفه و عطسه، بینی و دهان خود را با دستمال و یا قسمت داخل آرنج خود بپوشانید.

•  اگر دچار حالت تهوع، استفراغ و یا اسهال هستید، برای دیگران غذا آماده نکنید.

•  واکسیناسیون خود و فرزندانتان را به موقع انجام دهید.

•  غذا را از رستوران های معتبر و بهداشتی تهیه کنید و در صورت نیاز در یخچال نگهداری دارید.

•  از برقرای رابطه جنسی غیر ایمن خودداری کنید.

 

• چگونه میتوانیم از ایجاد مقاومت میکروبی جلوگیری کنیم؟

•  از مصرف خودسرانه داروهای ضد میکروبی، شامل آنتی بیوتیک ها، خودداری کنیم.

•  بدون نسخه پزشک از داروخانه درخواست داروهای ضد میکروبی، شامل آنتی بیوتیک، نکنیم.

•  باقیمانده آنتی بیوتک ها را دور بریزیم. آنها را به کس دیگری ندهیم و برای یک بیماری دیگر خودمان نیز استفاده نکنیم.  اگر پزشک برای ما آنتی بیوتیک تجویز کرده، دارو را طبق دستور پزشک با مقدار، زمان و روش تجویز شده مصرف کنیم.

•  به پزشک برای تجویز یک داروی خاص اصرار نکنیم.

•  اگر قبلا با مصرف دارویی دچار علائمی مثل تهوع، استفراغ، کهیر، دانه های پوستی شده ایم، پزشک را در جریان بگذاریم.

•  اگر با مصرف داروهای ضد میکروبی، شامل آنتی بیوتیک، دچار مشکل شدیم (مانند تهوع، دل درد، اسهال، قرمزی و خارش پوست،... ) به جای قطع خودسرانه ی دارو با پزشک تماس بگیریم.

 

• برای بیماریهای شایع، چه درمانهایی را خودم میتوانم به کار بگیرم؟

•  سرماخوردگی و آبریزش بینی: سرما خوردگی ها عمدتا ویروسی هستند و با استراحت، مصرف مایعات کافی و غرغره آب نمک ولرم بهبود می یابند

•  گلو درد: اغلب موارد گلودرد ویروسی هستند و نیاز به آنتیبیوتیک ندارند. اما اگر علائم در عرض 4-3 روز بهتر نشد به پزشک مراجعه کنید. استراحت، مصرف مایعات کافی، سوپ، غرغره آب نمک ولرم و قرص های مکیدنی و مسکن کمک کننده است

•  گوش درد: اغلب موارد گوش درد، ویروسی هستند. مصرف مسکن و گذاشتن حوله گرم روی گوش کمک کننده است. بهتر است از ابتدا گوش شما توسط پزشک معاینه شود و اگر پزشک آنتی بیوتیک تجویز کرد، طبق دستور پزشک مصرف کنید

•  اسهال: در صورت درد شدید شکمی، وجود خون در مدفور، سیاه بودن رنگ مدفور، تب بیش از 39 درجه، تهوع شدید که نوشیدن مایعات را دچار مشکل کند، به پزشک مراجعه کنید. در کودکان علاوه بر علائم فوق اگر خشکی دهان و زبان، فرورفتگی چشم، گریه بدون اشک، کم شدن ادرار، گیجی و یا خواب آلودگی مشاهده شد سریعا به پزشک مراجعه کنید. درمان اولیه اسهال با مصرف مایعات کافی مانند محلول ORS است. بسیاری از موارد اسهال نیاز به آنتی بیوتیک ندارد، مگر اینکه پزشک تجویز کند