شبکه بهداشت و درمان فردیس

از بیماری سل بیشتر بدانیم

مقدمه:

سل یك بیماری عفونی واگیردار می باشد . بیماری سل از سال های بسیار دور وجود داشته و افراد بسیار مشهوری نیز در دنیا به این بیماری مبتلا شده اند. این بیماری از قدیم در كشور ما شناخته شده بود. در كتاب های غربی به این بیماری توبركولوز (Tuberculosis) و به اختصار «تی بی» (TB) گفته می شود. بیماری سل یكی از مهمترین بیماریهای عفونی قرن حاضر می باشد كه توانائی درگیر نمودن كلیه ارگان های بدن را دارد ولی ریه ها بیشتر به سل مبتلا می شوند. از سال 1982 همه پزشكان دنیا معتقد بودند كه این بیماری تا سال 2000 كنترل و بحث آن فقط محدود به كتب پزشكی خواهد بود، ولی این امید ده سال بیشتر به طول نیانجامد، به طوری كه در سال 1993 این بیماری از طرف سازمان بهداشت جهانی به عنوان یك فوریت جهانی اعـــــلام می گردد. بروز 10 میلیون مورد جدید سل و درمان تنها دو سوم از آنها كه متأسفانه در بیش از 50 درصد موارد درمان ناقص بوده ، عمق فاجعه را در این سالها نشان می دهد. بروز سه همه گیری از این بیماری در دو دهه اخیر دور نمای كنترل این بیماری را در آینده نزدیك بسیار مبهم نشان می دهد. ایجاد همه گیری بیماری ایدز و متعاقب آن سل مقاوم به دارو ، جهان كنونی را با تمام پیشرفت های عظیم در علم پزشكی از نظر كنترل بیماری سل ، بیش از یك قرن به عقب برگردانده است . امروزه در دنیا هر ساله بیش از 8 میلیون نفر به این بیماری مبتلا می شوند و تاكنون یك سوم مردم جهان بدون آنكه احساس بیماری كنند به میكروب این بیمــــــــــاری آلوده شده اند..

عامل بیماری سل چیست ؟

میكروبی میله ای شكل (شبیه مداد) و بسیار كوچك به اندازه 000003/0 متر وارد بدن بیمار شده كه تنها توسط میكروسكوپ دیده می شود. به این میكروب میله ای شكل «باسیل سل» می گویند . باسیل سل چون بسیار كوچك می باشد ، به راحتی در هوا شناور می ماند . چون عامل این بیماری میكروب می باشد ، لذا ممكن است این بیماری ازفرد مسلول به افراد سالم منتقل گردد.

سل چگونه از بیمار به فرد سالم منتقل می شود ؟

میكروب سل به صورت ذرات ریز وارد هوا شده و نظیر سرماخوردگی منتقل می شود . این ذرات در صورتی كه  فرد مبتلا به سل ریوی باشد توسط سرفه ،عطسه ، صحبت ، خنده و یا فریاد شما ، ایجاد و در هوا پخش می شوند . یك سرفه می تواند 3000 ذره میكروبی وارد هوا نماید و 5 دقیقه صحبت كردن نیز همین تعداد ذره تولید می كند و عطسه نیز تعداد بیشتر ایجاد می نماید. این ذرات میكروبی چون بسیار كوچك هستند ، در هوای موجود در هر فضای بسته برای مدت طولانی    می توانند به طور معلق باقی بمانند. میكروب سل در خلط كاملاً خشك شده و یا در گرد و غبار معلق پس از 8 تا 10 روز از بین می رود. لذا هوای اطاق آلوده شده به میكروب سل ، می تواند حتی در زمان غیاب بیمار نیز موجب انتقال بیماری گردد. زمانی كه فرد سالم در هوای آلوده به این ذرات میكروبی تنفس كند، میكروب سل را وارد ریه خود كرده و این میكروب خود را در عرض 48 ساعت به نقاط مختلف بدن می رساند. ولی بعد از آن بدن دفاع كرده و اجازه گسترش و فعالیت را به میكروب سل نمی دهد. انتقال میكروب سل از فرد بیماربه اطرافیان بستگی به سه عامل واگیر بودن بیماری سل ، محیطی كه تماس در آن اتفاق می افتد و مدت زمان تماس دارد. شروع درمان دارویی در كاهش انتقال بیماری بسیار موثر می باشد به طوری كه واگیری بیماری سل سریعاً بعد از دوهفته از شروع درمان حتی در صورت مثبت بودن آزمایش خلط كاهش می یابد. افرادی كه به مدت طولانی در تماس نزدیك با بیماران مسلول واگیر می باشند بیشترین میزان خطر ابتلاء به سل را دارا هستند. تماس نزدیك بیمار معمولاً با اعضای خانواده، هم اطاقی ، دوستان و همكاران رخ می دهد. این افراد به دلیل تماس با میكروب سل، در معرض خطر ابتلاء به عفونت سل می باشند. مكان های پرازدحام ، كوچك ، سربسته ، كم نور ، بدون تهویه مناسب و مرطوب بهترین شرایط را برای تسهیل انتقال عفونت ایجاد می كنند. تابش مستقیم آفتاب در عرض 5 دقیقه باسیل سل را از بین می برد. لذا در كشورهای گرمسیر تماس مستقیم اشعه آفتاب روش مناسبی برای از بین بردن میكروب سل است . به همین دلیل گسترش و سرایت بیماری بیشتر در خانه ها یا كلبه های تاریك اتفاق می افتد .

علائم انواع سل كدام است ؟

 بیماری سل خود را به هر شكل ممكن است نشان دهد. در كشور ما كه این بیماری شیوع نسبتاً زیادی دارد در بسیاری از موارد در تشخیص بیماری  ها، باید سل را به خاطر داشت . سرفه بیش از دو هفته  که ممکن است با خلط یا بدون خلط باشد تب ، تعریق شبانه ،کاهش وزن در سل ریوی مشاهده می شود اما عفونت سلی اندام های دیگر باعث طیف وسیعی از علایم می شود .

سرفه بیش از دو هفته  ،تب ، تعریق شبانه ،کاهش وزن از علائم اصلی سل می باشند

تشخیص بیماری سل چگونه است ؟

تشخیص بیماری سل ریوی در قدم اول در افراد مشكوك (بیش از دو هفته سرفه داشته و یا خلط خونی دارند) سه نوبت آزمایش خلط می باشد. که در مراکز خدمات جامع بصورت رایگان انجام می گیرد . انواع سل دیگر را می توان با آزمایش ادرار ،آب جمع شده در ریه ها و یا شكم و نمونه برداری از غدد لنفاوی و دیگر ضایعات شناسایی كرد.

برای آزمایش خلط چه باید كرد؟

ترشحات بینی و بزاق خلط نبوده بلكه خلط عبارت است از موادی كه از ریه ها بعد از یك سرفه عمیق خارج می شود . شما می توانید راهنمایی لازم را در خصوص چگونگی جمع آوری نمونه خلط از مراقبین سلامت مراکز و پایگاه ها  بپرسید . افرادی كه مشكوك به سل ریوی می باشند باید حداقل سه آزمایش بر روی نمونه خلط انجام دهند. بهتر است كه این سه نمونه خلط به شكل سه نمونه خلط صبحگاهی در سه روز متفاوت جمع آوری گردد. باید از تحویل ترشحات بینی ، گلو و یا بزاق كه نمونه های نامناسب می باشند پرهیز نمایید.

توصیه می شود مراحل زیر را جهت تهیه یك نمونه خلط خوب به ترتیب زیر انجام دهید :

 نظافت و شستشوی دهان توسط آب جوشیده سرد شده

 رفتن به فضای باز مثلاً حیاط و بدور از افراد دیگر

 تنفس عمیق سه بار پشت سرهم

 بعد از سومین تنفس عمیق ، سرفه محكم و سعی در خارج كردن خلط از عمق ریه ها

 خروج خلط به اندازه یك قاشق مرباخوری در داخل ظرف تحویلی

 ماندن در فضای باز تا زمانی كه سرفه متوقف گردد.



در صورتی كه نمی توانید خلط خود را خارج نمایید تنفس بخار آب و شربت های خلط آور ممكن است در تحریك تولید خلط موثر باشند. در این حالت چندین تنفس طبیعی در بخار مرطوب انجام داده ، سپس یك دم عمیق كشیده و سرفه محكم نمایید ، سپس خلط خود را پس از خارج كردن از عمق ریه به داخل ظرف جمع آوری نمونه بریزید. معمولاً جهت جمع آوری نمونه خلط توسط سرفه های عمیق 15 دقیقه زمان لازم است . به دلیل این كه ایجاد خلط از این طریق بسیار آبكی و نظیر بزاق می باشد باید در این رابطه به آزمایشگاه تذكر لازم را بدهید. نمونه خلط باید در ظروف مورد اطمینان كه توسط آزمایشگاه و یا مراکز و  یا پایگاه سلامت در اختیار شما گذاشته شده جمع آوری نمایید . مشخصات شما و تاریخ جمع آوری باید بر روی بدنه آن الصاق شده باشد . ظرف را در یك كیسه پلاستیكی تمیز قرار داده و آن را سریعاً به آزمایشگاه و یا مراکز و  یا پایگاه سلامت که ظرف نمونه گیری را در اختیار شما گذاشته شده برسانید. نمونه های خلطی كه بیش از 24 ساعت نگهداری شده اند مناسب نیستند.

آیا بیماری سل درمان پذیر است ؟

 بلی . خوشبختانه امروزه با داروهای موجود در بازار نزدیك به 100% بهبودی كامل ایجاد می گردد  . اكثر داروهای ضد سل خوراكی بوده و نیازی به بستری شدن در بیمارستان ندارد. بیمار می توانید در منزل داروهای خود را مصرف كرده و بعد از مدت كوتاهی به كار قبلی خود بازگردید.

  آیا می دانید؟داروهای اصلی درمان بیماری سل فقط در سیستم بهداشتی ،درمانی دولتی موجود می باشد و داروخانه ها دسترسی به این داروها ندارند

 

کلیه مراحل تشخیص و درمان بیماری سل در مراکز خدمات جامع سلامت رایگان  و محرمانه می باشد.